Azərbaycanın xarici siyasəti: milli maraqlar, çoxvektorlu diplomatiya kontekstində TƏHLİL

Azərbaycanın müasir xarici siyasəti beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən struktur dəyişikliklər və güc balansının transformasiyası fonunda formalaşaraq, nəzəri baxımdan “Realism”, “Neorealism” və “Hedging” yanaşmalarının kəsişməsində təhlil oluna bilər. Xüsusilə geosiyasi rəqabətin artdığı və çoxqütblü beynəlxalq nizamın təşəkkül tapdığı müasir mərhələdə Azərbaycan kimi orta ölçülü dövlətlər üçün xarici siyasətin əsas məqsədi milli maraqların qorunması ilə yanaşı, dəyişkən güc konfiqurasiyaları şəraitində çevik və adaptiv davranış modelinin formalaşdırılmasıdır. Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin çıxışları və həyata keçirilən praktik siyasət kursu göstərir ki, Azərbaycanın xarici siyasəti nə klassik balanslaşdırma (balancing), nə də passiv neytrallıq çərçivəsində izah oluna bilər. Əksinə, bu siyasət çoxvektorlu, praqmatik və situativ yanaşmalara əsaslanan, selektiv əməkdaşlıq və risklərin diversifikasiyasını özündə birləşdirən “strateji balans” modeli kimi çıxış edir.

Bu fikirləriməxsusi açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Vüqar İskəndərov bildirib. Azərbaycanın enerji diplomatiyasını, regional təhlükəsizlik strategiyasını və qlobal güc mərkəzləri ilə münasibətlərini qarşılıqlı asılılıq kontekstində təhlil edən deputat qeyd edib ki, soyuq müharibə sonrası dövrdə beynəlxalq sistemdə əhəmiyyətli struktur transformasiyası baş verib. Xüsusilə ikiqütblü sistemdən tədricən çoxqütblü və ya qeyri-sabit çoxmərkəzli düzənə keçid dövlətlərin xarici siyasət davranışında yeni tendensiyaların formalaşmasına səbəb olub. Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra yaranmış nisbi təkqütblü mərhələ isə zamanla zəifləyərək yerini regional güc mərkəzlərinin yüksəlişi və artan rəqabətlə xarakterizə olunan daha mürəkkəb beynəlxalq sistemə verib. Bu transformasiya şəraitində orta ölçülü dövlətlər, xüsusilə geostrateji baxımdan həssas regionlarda yerləşən ölkələr həm artan risklər, həm də genişlənən manevr imkanları ilə üz-üzə qalıblar.

Bu kontekstdə Cənubi Qafqazda yerləşən, zəngin enerji resurslarına və mühüm nəqliyyat dəhlizlərinə malik, eyni zamanda, geosiyasi kəsişmə nöqtəsində mövqe tutan Azərbaycan kimi dövlətlərin xarici siyasəti xüsusi analitik maraq doğurur. Regionun tarixən böyük güclərin rəqabət məkanı kimi formalaşması Azərbaycanın təhlükəsizlik strategiyasına və diplomatik davranış modelinə birbaşa təsir göstərib.

Vüqar İskəndərov qeyd edir ki, XXI əsrdə Azərbaycanın xarici siyasəti tez-tez “balanslı siyasət” anlayışı ilə xarakterizə olunsa da, bu yanaşma sadə neytrallıq və ya tərəflər arasında bərabər məsafə saxlamaq prinsipi ilə məhdudlaşmır. Əksinə, bu siyasət dinamik, çoxsəviyyəli və məqsədyönlü strategiya kimi çıxış edir. Onun əsas məqsədi yalnız böyük güclər arasında formal balans yaratmaq deyil, eyni zamanda, milli maraqları maksimum səviyyədə təmin edən optimal tərəfdaşlıq konfiqurasiyasını formalaşdırmaqdır. Bu baxımdan Azərbaycanın xarici siyasəti klassik balanslaşdırma modelindən fərqlənərək selektiv əməkdaşlıq, funksional inteqrasiya və risklərin diversifikasiyası kimi elementləri özündə birləşdirən daha mürəkkəb model kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində tutduğu mövqeni yalnız empirik faktlar əsasında deyil, həm də nəzəri-konseptual çərçivədə izah etməyə imkan verir. Ölkəmizin xarici siyasəti təkcə regional fenomen deyil, həm də müasir beynəlxalq münasibətlərdə orta güclərin davranış modellərinə dair ümumiləşdirilmiş nümunə kimi çıxış edir.

Realizm və milli maraqlar

“Realism” nəzəriyyəsinə görə dövlətlər anarxik beynəlxalq sistemdə, ilk növbədə, öz təhlükəsizliyini və milli maraqlarını təmin etməyə çalışır və bu prinsip Azərbaycanın xarici siyasətində aydın şəkildə müşahidə olunur. Prezident İlham Əliyevin “Biz sadəcə milli maraqlarımızı qoruyuruq… xarici siyasətimiz məhz milli maraqlar üzərində qurulub” fikri bu yanaşmanın siyasi praktikada ifadəsidir və dövlət davranışının rasional əsaslara söykəndiyini göstərir. Bu mövqe, eyni zamanda, “Neorealism” çərçivəsində izah oluna bilər, çünki Azərbaycan öz geosiyasi mühitinin struktur məhdudiyyətlərini nəzərə alaraq böyük güclər arasında optimal mövqe seçir, riskləri minimallaşdırır və strateji manevr imkanlarını qoruyur. Bu da onu deməyə əsas verir ki, ölkəmizin xarici siyasəti yalnız reaktiv deyil, həm də qabaqlayıcı xarakter daşıyaraq regional və qlobal güc balansında çevik uyğunlaşma modeli nümayiş etdirir”, – deyə deputat bildirib.

“Balancing”, “Bandwagoning” və “Hedging” kontekstində Azərbaycanın xarici siyasəti

“Beynəlxalq münasibətlərdə dövlət davranışı ənənəvi olaraq üç əsas model – balanslaşdırma (balancing), güclüyə qoşulma (bandwagoning) və risklərin bölüşdürülməsi (hedging) vasitəsilə izah olunur. “Balancing” təhlükəyə qarşı ittifaqlar qurmağı, “bandwagoning” isə daha güclü aktora qoşularaq təhlükəsizlik qazanmağı nəzərdə tutur. Bununla müqayisədə “Hedging” (international relations) strategiyası dövlətlərin, eyni zamanda, müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel əməkdaşlıq və riskləri diversifikasiya etməsi ilə xarakterizə olunur. Azərbaycanın xarici siyasəti məhz bu üçüncü modelə daha yaxın olub, sərt bloklaşmadan yayınaraq praqmatik və çevik diplomatik davranış nümayiş etdirir.

Bu çərçivədə Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasəti müxtəlif istiqamətlər üzrə paralel inkişaf edir və selektiv əməkdaşlıq prinsipinə əsaslanır. Qərb istiqamətində, xüsusilə Avropa İttifaqı ilə enerji sahəsində əməkdaşlıq ölkəmizin iqtisadi və strateji əlaqələrinin əsas sütunlarından birini təşkil edir. Eyni zamanda, regional güclərlə münasibətlər balanslı şəkildə qurulur: Türkiyə ilə qardaşlıq, həmçinin dərin strateji müttəfiqlik, ABŞ, Rusiya ilə praqmatik əməkdaşlıqlar və İranla mürəkkəb, lakin idarə olunan əlaqələr bu siyasətin mühüm komponentləridir”, – deyən Vüqar İskəndərovun fikrincə, Azərbaycan klassik balanslaşdırma modelindən fərqli olaraq, müxtəlif tərəfdaşlarla funksional və sahəvi əməkdaşlığı prioritetləşdirir, bununla da həm geosiyasi riskləri azaldır, həm də öz milli maraqlarını daha səmərəli şəkildə təmin edir.

Deputat bildirib ki, Azərbaycanın enerji siyasəti onun xarici siyasətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, ölkənin beynəlxalq sistemdə mövqeyini gücləndirən əsas geoiqtisadi alətlərdən biri kimi çıxış edir. Xəzər dənizi hövzəsinin zəngin enerji resurslarının dünya bazarlarına çıxarılması Azərbaycanın həm iqtisadi inkişafını təmin edir, həm də ona mühüm geosiyasi üstünlük qazandırır. Prezident İlham Əliyevin “Biz balanslı və proqnozlaşdırıla bilən neft qiymətlərinin tərəfdarıyıq” fikri bu siyasətin yalnız milli maraqlara deyil, eyni zamanda, qlobal enerji bazarının sabitliyinə yönəldiyini göstərir. Bu yanaşma enerji təhlükəsizliyi konsepsiyası ilə uzlaşaraq Azərbaycanın özünü etibarlı enerji təchizatçısı və məsuliyyətli beynəlxalq aktor kimi təqdim etməsinə şərait yaradır. Enerji diplomatiyası ölkəmizin xarici siyasətində həm iqtisadi alət, həm də strateji təsir mexanizmi kimi çıxış edir və onun çoxvektorlu siyasətinin mühüm dayaqlarından birini təşkil edir.

Regional təhlükəsizlik, postmünaqişə strategiyası və çoxşaxəli siyasətin institusional ölçüsü

“Azərbaycanın regional siyasəti, ilk növbədə, Cənubi Qafqaz kontekstində qiymətləndirilməlidir, çünki bu məkan tarixən geosiyasi rəqabət və təhlükəsizlik dilemmasının yüksək olduğu bölgələrdən biri kimi çıxış edir. Postmünaqişə dövründə Azərbaycanın strategiyası üç əsas istiqamətdə cəmlənir: suverenliyin möhkəmləndirilməsi, regional kommunikasiyaların açılması və uzunmüddətli sülh müqaviləsinin təşviqi. Bu yanaşma təkcə güc amilinə əsaslanan realist siyasətlə məhdudlaşmır, eyni zamanda, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və əməkdaşlıq vasitəsilə sabitliyin təmin olunmasını vurğulayan liberal elementləri də özündə birləşdirir və hibrid təhlükəsizlik modelini formalaşdırır.

Bununla paralel olaraq, Azərbaycanın çoxşaxəli siyasəti yalnız ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmır, həm də çoxtərəfli platformalarda fəal iştirakla tamamlanır. Ölkə Qoşulmama Hərəkatı çərçivəsində liderlik nümayiş etdirir Türk Dövlətləri Təşkilatı daxilində inteqrasiyanı təşviq edir və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı platformasında müxtəlif təşəbbüslərlə çıxış edir. Bu institusional fəallıq Azərbaycanın yalnız geosiyasi deyil, həm də normativ təsir imkanlarını genişləndirir və onu beynəlxalq münasibətlərdə daha fəal aktora çevirir”, – deyə V.İskəndərov vurğulayıb.

O hesab edir ki, Azərbaycanın xarici siyasəti nə klassik neytrallıq, nə də sərt bloklaşma modeli ilə izah oluna bilər. Bu siyasət daha çox praqmatizm, selektiv tərəfdaşlıq, risklərin diversifikasiyası və geoiqtisadi alətlərin səmərəli istifadəsi kimi xüsusiyyətlərlə səciyyələnir. Məhz bu kompleks yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində “orta güc diplomatiyası” çərçivəsində qiymətləndirilməsinə əsas yaradır və onu dəyişən qlobal nizamda çevik və adaptiv aktor kimi səciyyələndirir.

“Bütün bu nəzəri və empirik təhlil göstərir ki, Azərbaycanın balanslı xarici siyasəti beynəlxalq münasibətlərdə “Realism” və “Hedging” strategiyalarının sintezindən formalaşan kompleks model kimi çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı milli maraqlar prinsipi bu siyasətin normativ və praktik əsasını təşkil edərək, dövlət davranışının bütün istiqamətlərini müəyyən edən əsas istiqamətləndirici amil rolunu oynayır. Bu kontekstdə Azərbaycan modeli üç fundamental sütun üzərində ümumiləşdirilə bilər: strateji çeviklik, çoxtərəfli əməkdaşlıq və geosiyasi balansın qorunması. Bu elementlər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə fəaliyyət göstərərək ölkəyə dəyişən beynəlxalq sistem şəraitində həm riskləri idarə etmək, həm də yeni imkanlardan səmərəli şəkildə istifadə imkanı yaradır”, – deyə deputat bildirib.

Azərbaycanın həyata keçirdiyi bu xarici siyasət modelini müasir çoxqütblü beynəlxalq münasibətlər sistemində orta ölçülü dövlətlər üçün səmərəlli davranış nümunəsi kimi qiymətləndirən V.İskəndərov sonda əlavə edib: “Bu model göstərir ki, düzgün balanslaşdırılmış strategiya sayəsində dövlətlər həm regional, həm də qlobal səviyyədə öz təsir imkanlarını genişləndirə və milli maraqlarını davamlı şəkildə təmin edə bilərlər”.